• Featured
  • 11 Шілде, 2018

Рухани жаңғыру «руыңды таны» деген сөз емес

Президенттің «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» мақаласында тарихшыларға қаратып айтылған тапсырмалар да бар еді. «Рухани жаңғыруды» тек салт-сананың жаңғыруы деген түсінік қалыптасып қалғандай, байқасақ. «Рухани жаңғыру» – тек бүгіннен басталатын жұмыс емес екені де атап көрсетілген. Тарихыңды біл, өзіңе үңіл, болашағыңды бағдарла деп жол сілтеп тұр. Тарих туралы («Рухани жаңғырудан» тарихшылар да шет қалмайды», «Ақ желкен» №5, 2018) тақырыпты қайта-қайта қопсыта беруіміздің себебі осы еді. Қазақтың тарихы туралы тағы не айтылмай жатыр, келер ұрпаққа тарихымызды қалай оқыту керек деген мәселе төңірегінде белгілі тарихшы, шоқантанушы Самат Өтениязовпен пікір бөлістік. Таңдауымыздың Самат Өтениязовқа түсуі себепсіз емес. Ол әр салаға қызығушылық танытып көзге түскен жан-жақты ғалым. Негізгі мамандығы бойынша Мадрид және Қазақ-Америка университетінде испан тілінен сабақ береді. Тарихшы, тұлғатанушы ретінде де көп еңбектеніп жүр.  «Біз неге тарихи шындықты айналып өте береміз? Тәуелсіз Қазақстан неге шоқантанушы тәрбиелей алмай жатыр? Билер институтын неге насихаттамаймыз? Қазақ хандығы қайан шықты?» деп үнемі қарсы пікір айтып жүретіні бар. Кейде өзгеше ойлы пікірлерге де назар салып қойғанның артығы жоқ. – Қазір Шоқан туралы әңгіме саябырсып қалды. Шоқантанушы ретінде не істеп жатырсыз? – Қазір ақша жүрген заман. Біреулер жоба алады да, соны игеру үшін шала-пұла бірдеңе жасатады. Ондай жобаға бізді қатыстырса, ақша төлеу керек болады. Сондықтан бізден қашады. Ел іші болғаннан кейін ондай да болады. Кеңес заманындағыдай мықты шоқантанушы дайындай алған жоқпыз. Талай адам қорғады, бірақ ол ғылым емес. Екі-үш дипломы бар адамдарға қарап, «диссертацияда ғылым болмайды, дипломда білім болмайды» деген мақал шықты. «Сіздер шошқа тағалап жүрсіздер ме?» деген сөзді тарихшыларға қарата көп айтады. Әлкей Марғұланның, Салық Зимановтың, Болат Көмековтің шәкірті болғандықтан қазақ тарихына бір кісідей еңбек сіңірдім. Бірақ нанымды испан тілі арқылы тауып жүрмін. Тарих маманы болып қала берсем, аштан өліп қалар едім. Тарихшы да, тарих ғылымдарының докторы да көп. Шынын айту керек, диплом үшін жарыс бұл саланы да жаулап алды. Сондықтан кейде тарихтың өтірік жазылып жатқан жағдайлары бар... – Қазақтың тарихында нені ашып айта алмай жатырмыз? Қай мәселе даулы деп ойлайсыз? – Мысалы, орыс-қазақ қатынасының тарихы көңілімнен шықпайды. Осыны қайта қарап, қайтадан жазайық деп айтып жүргеніме 25 жыл болды. Барлық жерде осы мәселе айтылып-ақ жүр. Бірақ өзгеріс болып жатқан жоқ. «Жабулы қазан жабулы күйінде» қалды... Қазір тарих туралы кино түсірсе де, кітап жазса да жоңғар шапқыншылығы туралы айта береді. Жоңғар 18 ғасырдың ортасында жоқ болған мемлекет. Олар қазаққа шабуыл жасаған болса, орыс ағайындар да шабуылдап тұрды, мысалы. Мұрат Әбдіров деген ардагер тарихшының 1994 жылы шыққан «История казачества Казахстана» атты кітабы болған. Қанша тиражбен шықса да құмға сіңген судай таралып кетті. Оның ішінде қазақ халқына жасалған геноцид туралы айтылады. Қаншама адам сол кітаптың арқасында кандидаттық, докторлық қорғады. Шынын айту керек, бір институттың жұмысын бір өзі істеп тастады. Сол кітабын әкеліп тапсырған кезде, бастықтар маған рецензия жаздырған. Өзін бұрын танымайтын едім. Телефонмен сөйлесіп тұрдым, 7-8 бет рецензияны жазып бітіріп едім: «Менің қорғауым керек, жарты бет болса да үлкен газеттердің біріне шығарып беріңіз», – деді. Сол кездегі «Егемен Қазақстанның» бас редакторы Нұрлан Оразалин мақаланы оқып, өте жақсы екен деді. Өзі іссапармен кетіп бара жатқанын айтты. Рысбек Сәрсенбаевқа тасырып тұрып: «Сейсенбі күні Зимановтың мақаласы шығады, бейсенбі күні мына мақала шығатын болсын», – деді. Соған мәз болып мен де кеттім. Бірақ мақала сол күйі шыққан жоқ. Неше түрлі сылтау айтылды. Сосын ақымақтық жасап, басқа да сұраған журналдарға бере салдым. Бұл ақпан айында болған әңгіме еді. Аталған журналда әлгі рецензия жарық көргенше қараша болды. Мен Англияға ұзақ іссапарға кетіп қалған едім.  Мұрат аға: «Бүкіл бір институт отырып, менің кітабыма бір пікір  шығара алмадыңдар ғой», – деп ренжіді. Айтайын дегенім, сол Мұрат Әбдіровтің кітабында қазақ-орыс қатынасы туралы ашық, дәлелдермен айтылады. Сол кітапты оқымаған адам тарихты толық білмейді деген сөз. – Қанша тарихшы болса, тарих та соншалықты әртүрлі жазылып жатқанға ұқсайды кейде. Бұл тарих қашан бір жүйеге келеді? – Бір жүйеге келтіретіндей Тарих институтының ешқандай дәрмені жоқ. Білесіз бе, Тарих институтының тарихында Ақай Нүсіпбеков деген мықты директор болды. Сол кісінің кезінде жұмысқа тұрдым. Ол өзі ғылыми атағын компартиядан қорғаған, академик. Бірақ тарихқа шын жанашыр еді. Талантты біреуді көрсе, жұмысқа алатын. Сол кісі кеткеннен кейін Төлепбаев деген тарихшы келді. Ол кісінің де тарихқа тигізер пайдасы көп еді. Бірақ, орнынан алып тастап, барлық жерден жұмыстан шеттетті. Кейін Горбачев келгенде басқа қызметке жіберді. Одан бері бес директор ауысты. Солардың көбі тарихқа адал қызмет етті деп айта алмаймын. – Қазақ тарихында қазақ-орыс қатынасынан басқа қандай даулы мәселелер бар? – Қазақтың үлкен мақтанышы – Қазақ мемлекеті дер едім. Орыстар оны Қазақ хандығы деп жазды. Хандық болған соң Хиуа, Қоқан, Бұқар хандығынан еш айырмашылығы болмай қалады. Ал Қазақ мемлекеті соңғы екі мың жылда Еуропа мен Азиядағы ең демократиялы мемлекет ретінде көрінді. Қазақ ханының билігі шектеулі болды, өйткені оны қазақ билері сайлады. Билік түгелдей билердің яғни рубасылардың қолында тұрды. Қазақта 41 ру болса, 41 рубасы болған белгілі. Ешқандай елдің тарихында болмаған билер институты үстемдік құрды. Кез келген хан билерге жалынышты еді, өйткені заң шығаратын да, қаражат бөлетін де, әскер беретін де солар еді. Ханның жалғыз міндеті – қазақ елін жаудан қорғау, әскербасы болу ғана... Қазақ хандығы туралы қаншама дисертация қорғалды? Біреуі де осы тақырыпқа тереңдеп бара алмады. Бұл қазақ тарих ғылымының артта қалғанын көрсетеді. Оның үстіне оны реттеп отыратын орталық та жоқ. Тағы бір айтатын мәселе, «Ақтабан шұбырындыны» жасаған кім екені әлі күнге дейін айтылмайды. Баяғы жоңғарлардан көреді. «Ақтабан шұбырындыны» жоңғар емес, бірінші Петр жасады. Жалпақ тілмен айтқанда жоңғарларға қару-жарақ беріп, «қазақты қыр» деген сол емес пе? Ал осы жойқыннан алып шыққан – Әбілқайыр. Соншама тарихшы бола тұра, осыны да ашып айта алмай жатырмыз. – Қазір ашып айтуға не кедергі? Кімнен қорқасыздар? – Мысалы, қорқатын ештеңе жоқ. Тарихтың жанашырлары көп деп айтса да, жоқ деп айтса да болады. Тарихты зерттеуге жеткілікті қаражат бөлінді. Алайда негізгі міндет орындалмайды. Осы орайда «Рухани жаңғыру» тағы бір мүмкіндік тудырып отырғанын айта кеткен жөн. Енді осы мүмкіндікті де пайдаланбасақ, кеш қаламыз. – Осындай тарихтағы екіұшты нәрселерден келер ұрпақты да шатастырып алған жоқпыз ба? Жалпы балаларға тарихты қалай оқытқан дұрыс? – Қазақ мемлекеті жәй ғана мемлекет емес, ең демократиялы мемлекет болғанын баса оқыту керек-ақ. Екі мың жыл бойы Еуразияда да болмаған демократия тек 19 ғасырдың екінші жартысында ғана пайда болды. Ал бізде 15 ғасырдан 18 ғасырдың басына дейін демократия үстемдік құрып тұрды. Осындай керемет мемлекетті құлатқан кім екенін де оқытса, артық болмас еді. Ал бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің жөні де, орны да бөлек. Рақмет! P.S. Иә, рухани жаңғыру «руыңды таны» деген сөз емес. Бұл мемлекеттік ұстындарымызды жаңа заманға сай құруға бағытталған бастама. Ендеше қоғамдағы әр сала соған бейімделуге тиіс.

Балжан МҰРАТҚЫЗЫ

«Ақ желкен» журналы, №6 Маусым, 2018

1248 рет

көрсетілді

27

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Xupbog

02 Мамыр, 2022

order sildenafil without prescription - <a href="https://bestusasild.com/">viagra for men over 50</a> order viagra 100mg without prescription

Xrnikk

09 Мамыр, 2022

prednisolone medication - <a href="https://cialisxb.store/">buy cialis pill</a> tadalafil buy online

Pwtfzi

12 Мамыр, 2022

order augmentin 1000mg pill - <a href="https://tadalcialis.store/">cialis australia</a> tadalafil us

Dreevd

14 Мамыр, 2022

buy sulfamethoxazole generic - <a href="https://xsildenafil.store/">sildenafil canada</a> buy sildenafil 50mg generic

Rtgosh

16 Мамыр, 2022

buy cephalexin online cheap - <a href="https://cephalexinx.store/">cephalexin order</a> erythromycin for sale online

Mgtvju

19 Мамыр, 2022

rhinocort drug - <a href="https://xbudesonide.quest/">order generic rhinocort</a> disulfiram 500mg sale

Wuvbdv

23 Мамыр, 2022

order ampicillin 250mg - <a href="https://ampicillinc.store/">order ampicillin online</a> cialis daily cost

Mzmemy

24 Мамыр, 2022

amoxil without prescription - <a href="https://amoxicillinc.store/">amoxicillin 1000mg pills</a> order vardenafil pills

Yksfdi

26 Мамыр, 2022

stromectol xl - <a href="https://ivermectinx.store/">ivermectin 12mg for sale</a> buy generic levitra 20mg

Vhsife

27 Мамыр, 2022

buy doxycycline 100mg for sale - <a href="https://doxycyclineg.store/">buy doxycycline 200mg pill</a> cialis price costco

Tnmbiq

29 Мамыр, 2022

tadalafil cialis - <a href="https://provigpill.store/">provigil cheap</a> order provigil 100mg for sale

Wxikrb

30 Мамыр, 2022

prednisone 5mg generic - <a href="https://accutanpll.com/">isotretinoin buy online</a> cheap isotretinoin 20mg

Numhtr

01 Маусым, 2022

order amoxil generic - <a href="https://azithromycpl.com/">order zithromax 250mg online</a> viagra 100mg

Gsdfdr

04 Маусым, 2022

cost lasix - <a href="https://doxycyclinet.com/">order doxycycline pill</a> ivermectin

Gjhkfn

06 Маусым, 2022

cost hydroxychloroquine - <a href="https://baricitinib.store/">buy generic baricitinib 4mg</a> buy baricitinib generic

Rkencc

09 Маусым, 2022

lisinopril 5mg canada - <a href="https://metoprololpx.com/">metoprolol 100mg brand</a> purchase tenormin online cheap

Eogsvj

10 Маусым, 2022

levitra tablet - <a href="https://pregabalin.store/">lyrica 150mg without prescription</a> clomiphene 50mg generic

Pybmor

13 Маусым, 2022

cheap synthroid tablets - <a href="https://triamcinol.store/">aristocort 10mg cost</a> cheap plaquenil 400mg

Ktbfpw

15 Маусым, 2022

cialis 5mg tablet - <a href="https://edsildx.com/">us viagra sales</a> sildenafil ca

Zvrouz

16 Маусым, 2022

deltasone 10mg uk - <a href="https://amoxicilli.store/">cheap amoxicillin without prescription</a> order amoxicillin 500mg

Hbqtcw

17 Маусым, 2022

diltiazem ca - <a href="https://diltiazem.store/">buy diltiazem 180mg sale</a> gabapentin 100mg cost

Vyufav

20 Маусым, 2022

buy cenforce - <a href="https://cenforcer.com/">cenforce buy online</a> motilium 10mg sale

Xbmiqq

21 Маусым, 2022

sildenafil for men - <a href="https://rtadalafil.com/">cialis 10mg cheap</a> tadalafil dosage

Rdiull

23 Маусым, 2022

purchase modafinil sale - <a href="https://prednispill.com/">buy prednisone 40mg generic</a> rhinocort price

Zqmcvm

25 Маусым, 2022

buy accutane 20mg for sale - <a href="https://risotretinoin.com/">accutane usa</a> buy tetracycline 500mg for sale

Hmuwcl

26 Маусым, 2022

buy generic flexeril - <a href="https://rcyclobenzapri.com/">buy flexeril generic</a> inderal 20mg generic

Rgsioo

28 Маусым, 2022

clopidogrel 75mg cheap - <a href="https://twarfarin.com/">order warfarin without prescription</a> metoclopramide 20mg uk

Редактор блогы

Есей Жеңісұлы

«Ақ желкен» журналының Бас редакторы